بارگذاري بيش از 1000 تصوير از فعاليت‌ها و برنامه‌هاي مؤسسه در بخش آلبوم تصاوير * * * تكميل آرشيو متن و صوت برنامه‌هاي سي ساله درسهايي از قرآن * * * كتاب‌هاي منتشر شده از حجت الاسلام والمسلمين قرائتي در بخش كتابخانه
انس با قرآن :: جلد اول :: درس اول

درس اول

درس : اول‏
موضوع : «شروع با نام خدا»
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم
«إقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِى خَلَقَ»
«بخوان به نام پروردگارت كه جهان را آفريد»
سوره علق آيه 1

اين آيه، جزء آيات اوليه‏ى سوره مباركه «علق» مى‏باشد كه در آغاز بعثت بر پيامبر اسلام صلى الله عليه وآله نازل گرديد.
سوره علق يكى از چهار سوره قرآن است كه به سوره‏هاى عزائم معروف است، يعنى سوره‏هايى كه سجده واجب دارد و قرائت آن‏ها در نماز جايز نيست.
زمان و مكان نزول آيه
در شمال شهر مكه كوهى قرار دارد به نام «جبل النور» كه به فاصله نيم ساعت مى‏توان به قله آن رسيد. در نقطه شمالى كوه، غار «حرا» واقع شده است، ارتفاع آن به قدر يك قامت انسان است.
شنيدن نام زيباى اين غار براى ما مسلمانان، لذت بخش و شور آفرين است، چه برسد به ديدن آن. غار حرا از آشناى صميمى خود، خاطرات فراوانى را به ياد دارد. هنوز هم زائران به عشق ديدن آن غار، به سوى آن مى‏شتابند. و با تحمل رنج ها خود را به آستانه آن مى‏رسانند تا از آن غار، سرگذشت وحى و قسمتى از زندگى آن رهبر بزرگ جهان بشريت را جويا شوند. آن غار نيز با زبان حال خود مى‏گويد: اين نقطه عبادتگاه عزيز قريش است. او شبها و روزها پيش از آنكه به مقام رسالت برسد، در اينجا به سر مى‏برد. وى، اين نقطه‏ى دور از غوغا را به منظور عبادت و پرستش انتخاب كرده بود. تمام ماه رمضان ها را در اينجا مى‏گذراند و در غير اين ماه نيز گاه و بى گاه به اينجا مى‏آمد. حتى همسر عزيز او مى‏دانست، كه هر موقع او به خانه نيايد، به طور قطع در كوه حرا مشغول عبادت است.
او پيش از آنكه به مقام نبوت برسد درباره دو موضوع بيشتر فكر مى‏كرد:
اول : او در عظمت زمين و آسمان به تفكر مى‏پرداخت. در سيماى هر موجودى نور خدا، قدرت خدا و علم خدا را مشاهده مى‏كرد. و از اين طريق روزنه‏هايى از غيب به روى خود مى‏گشود.
دوم : درباره وظيفه سنگينى كه بر عهده او گذارده خواهد شد، فكر مى‏كرد. اصلاح جامعه آن روز با آن فساد و انحطاط خالى از رنج و مشقت نبود. او فساد زندگى مكيان و عياشى قريش و فقر و بدبختى مردم و ظلمى كه به آنها مى‏شد را مى‏ديد و در نحوه اصلاح آن به فكر فرو مى‏رفت.
از پرستش و خضوع مردم در برابر بتان بى روح و بى اراده متاثر بود و آثار ناراحتى در چهره او نمايان مى‏شد.
آغاز وحى
صبح يكى از روزها كه حضرت محمد صلى الله عليه وآله در غار مشغول عبادت بود، فرشته اى از طرف خدا مامور شد آياتى چند از قران به عنوان كتاب هدايت و سعادت، براى امين قريش بخواند تا او را به مقام پيامبرى مفتخر سازد. آن فرشته، همان جبرائيل و آن روز همان روز مبعث بود.
روبرو شدن با فرشته، آمادگى خاصى لازم داشت. تا روح شخص، بزرگ و نيرومند نباشد، تاب تحمل بار نبوت و ملاقات فرشته الهى را نخواهد داشت. امين قريش، اين آمادگى را به وسيله عبادت‏هاى طولانى، تفكرهاى ممتد و عنايات الهى بدست آورده بود.
لذّت بخش ترين ساعات براى او ساعت خلوت و عبادت در حال تنهائى بود. او به همين حال به سر مى‏برد تا اينكه در روز مخصوصى فرشته اى با لوحى فرود آمد، و آن را در برابر او گرفت و به او گفت: اقرأ. يعنى بخوان. او كه اُمّى و درس نخوانده بود، پاسخ داد كه من توانائى خواندن ندارم. فرشته وحى بار ديگر درخواست خواندن كرد و همان جواب را شنيد. فرشته براى بار سوم از او خواست بخواند، او ناگهان در خود احساس كرد كه مى‏تواند لوحى را كه در دست فرشته است، بخواند.
او خواند: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. إقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِى خَلَقَ. خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ . إقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ . الَّذِى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ . عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَم يَعلَم»
نخستين آيه
جبرئيل در غار حرا از پيامبر خواست رسالت خود را با خواندن و بردن نام خدا آغاز نمايد و لذا از او مى‏خواهد، آيه «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم» را كه در آغاز سوره بود، به زبان آورد. «إقرأ بِاسمِ ربّك» نيز به همين معنا است. درحقيقت جبرئيل از آن حضرت خواست كه نام خدا يعنى بسم اللّه الرّحمن الرّحيم را قرائت كند. و آنرا به زبان آورد. در اين مورد چند حديث بسيار جالب وجود دارد، يكى از آنها را در اينجا براى شما عزيزان نقل مى‏كنيم:
در كتاب كافى، (باب فضل القرآن) آمده كه امام صادق عليه السلام فرمود: «نخستين چيزى كه بر پيامبر نازل شد، «بسم اللّه الرّحمن الرّحيم - إقرأ بِاسمِ ربّك» بود».
واژه‏هاى آيه
اِقرأ ، باسم ، ربّك ، خَلَق‏
معناى قرائت از ديدگاه شهيد مطهرى
قرائت سخن گفتن است ولى هر سخن گفتنى قرائت نيست. قرائت در جايى گفته مى‏شود كه يك متن تنظيم شده قبلى وجود داشته باشد و ديگرى بخواهد آن را بخواند. پس دو شرط درمفهوم قرائت هست، يكى اينكه بايد يك متن تنظيم شده قبلى باشد ، نه چيزى كه الان گوينده دارد انشاء مى‏كند. دوم اينكه آنچه كه قبلا تنظيم شده به صورت يك نوشته در آمده باشد .
شهيد مطهرى در پاسخ به اين سؤال كه آيا شرط معنى قرائت اين است كه بايد از رو خوانده شود و يا اگر چنانچه از بر هم خوانده شد، باز قرائت است، مى‏فرمايد: فرقى نمى كند و مثال مى‏زنند كه چنانچه ما سوره حمد را بخوانيم چه از رو و چه از بر، باز قرائت كرده‏ايم.(1)
* با اقراء ، پيامبر مامور مى‏شود كه خواندن قرآن را با نام خداوند شروع كند.
* اولين فرمان خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله فرمان اقرا است . بنابر اين خواندن ، از اهميتى والا بر خوردار است.
باسم
در ميان اقوام و ملل مختلف، رسم است كه كارهاى مهم و با ارزش را به نام بزرگى از بزرگان خويش كه مورد احترام و علاقه‏ى آنهاست، شروع مى‏كنند تا آن كار ميمون و مبارك گردد و به انجام رسد. البتّه آنان بر اساس اعتقادات صحيح يا فاسد خويش عمل مى‏كنند.
«بسم‏اللَّه الرّحمن الرّحيم» سر آغاز كتاب الهى است.
«بسم‏اللَّه» نه تنها در ابتداى قرآن، بلكه در آغاز تمام كتاب‏هاى آسمانى بوده است.
در سر لوحه‏ى كار و عمل همه‏ى انبيا "بسم‏اللَّه" قرار داشت.
وقتى كشتى حضرت نوح در ميان امواج طوفان به راه افتاد، نوح‏عليه السلام به ياران خود گفت: سوار شويد كه «بسم‏اللّهِ مَجراها و مرساها» يعنى حركت و توقّف اين كشتى با نام خداست.
حضرت سليمان‏عليه السلام نيز وقتى ملكه سبا را به ايمان فراخواند، دعوتنامه خود را با جمله‏ى «بسم‏اللَّه الرّحمن الرّحيم» آغاز نمود.
حضرت على عليه السلام فرمود: «بسم‏اللَّه»، مايه بركت كارها و ترك آن موجب نافرجامى است. همچنين آن حضرت به شخصى كه جمله‏ى «بسم‏اللَّه» را مى‏نوشت، فرمود: «جَوِّدها» آنرا نيكو بنويس.
بر زبان آوردن «بسم‏اللَّه» در شروع هر كارى سفارش شده است؛ در خوردن و خوابيدن ونوشتن، سوارشدن بر مركب ومسافرت وبسيارى كارهاى ديگر. حتّى اگر حيوانى بدون نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است و اين رمز آن است كه خوراك انسان‏هاى هدف‏دار و موحّد نيز بايد جهت الهى داشته باشد.
در حديث مى‏خوانيم: «بسم‏اللَّه» را فراموش نكن، حتّى در نوشتن يك بيت شعر. و رواياتى در پاداش كسى كه اوّلين بار «بسم‏اللَّه» را به كودك ياد بدهد، وارد شده است.
سؤال: چرا در شروع هر كارى «بسم‏اللَّه» سفارش شده است؟
پاسخ: «بسم‏اللَّه» آرم ونشانه‏ى مسلمانى است وبايد همه كارهاى او رنگ الهى داشته باشد. همانگونه كه محصولات و كالاهاى ساخت يك كارخانه، آرم و علامت آن كارخانه را دارد؛ خواه به صورت جزيى باشد يا كلّى. مثلاً يك كارخانه چينى سازى، علامت خود را روى تمام ظروف مى‏زند، خواه ظرف‏هاى بزرگ باشد يا ظرف‏هاى كوچك. يا اينكه پرچم هر كشورى هم بر فراز ادارات و مدارس و پادگان‏هاى آن كشور است و هم بر فراز كشتى‏هاى آن كشور در درياها، و هم بر روى ميز ادارى كارمندان.
* پيامبر صلى الله عليه وآله مى‏فرمايند:
«كلّ أمرٍ ذى بالٍ لَم يُذكَر فِيه بِسمِ اللّهِ فَهو أبتَر». هر كار مهمى كه با نام خدا شروع نشود، سرانجام نيكى نخواهد داشت.
* سفارش به آغاز قرائت قرآن با نام خدا و ذكر نام او در اولين خطاب الهى به پيامبر صلى الله عليه وآله، نشانگر اهميت آن است و اين نكته را به مخاطب القا مى‏كند كه نام خدا بايد سر آغاز هر كارى قرار گيرد.
* قرائت قرآن، بدون كمك گرفتن از نام خداوند، كامل نيست و تنها با ذكر نام او، قرائتى مطلوب خواهد بود.
* آغاز دعوت پيامبر صلى الله عليه وآله از ذكر نام خدا شروع شد.
رمز شروع كارها با نام خدا
شروع كارها با نام خدا ، براى اين است كه كارهاى انسان جنبه تقدس و عبادت پيدا كند و بنام او بركت‏يابد. انسان كه احساس فطرى از خداوند دارد و او را به عنوان يك موجود قدوس و منبع خيرات مى‏شناسد، وقتى كارش را بنام او ناميد معنايش اين است كه در سايه قدس و شرافت و كرامت او، اين عمل نيز مقدس گردد.
شروع كارها فقط با نام خدا،نه با نام ديگرى‏
چون آغاز كردن به نام كسى، معنايش اين است كه او را موجودى قدوس و منزه از جميع نقص‏ها و سرچشمه كمالات مى‏دانيم و مى‏خواهيم كه كارمان را با نسبت دادن به او بركت‏بخشيم، لذا كارها را بنام هيچ كس ديگر حتى نام پيامبر، نمى‏توان آغاز كرد و اين است معناى تسبيح نام الله كه در آيات متعددى از قرآن از جمله در اول سوره اعلى به آن دستور داده شده است. پس اگر بنام ديگرى آغاز كنيم، جانشين براى خدا ساختن است در حالى كه دستور قرآن اين است كه نام خدا همواره تسبيح گردد و كارهاى بشر فقط به نام او ناميده شود؛ و نه بنام ديگرى.
اسامى خدا
اسامى دو قسمند: قسم اول گرچه داراى معانى هستند ولى در ناميدن افراد به آن اسامى، معناى آنها مورد نظر نيست ، بلكه تنها براى تشخيص و بازشناسى فرد، اين اسم روى او گذاشته شده است و لذا حكم يك علامت را بيشتر ندارد. چه بسا در اين گونه موارد، معناى نام علاوه بر اينكه حكايتگر اوصاف صاحب نام نيست، ممكن است ضد آنهم باشد مثل آنكه نام غلامان سياه را كافور مى‏نهادند! (بر عكس نهند نام زنگى كافور)
در قسم دوم نام، حكايتگر شانى از شئون صاحب نام است و صفتى از صفات او را بيان مى‏كند.
پروردگار متعال، نامى كه صرفا جنبه علامت داشته باشد، ندارد و تمام نامهاى او، نمايانگر حقيقتى از حقايق ذات مقدس او است.
در قرآن كريم در حدود صد اسم براى خداوند آمده است كه در واقع صد صفت است.
بنابر اين اسماء متعدّد براى خدا صرف نامگذارى نيست، بلكه اسماء خداوند شئون خداوند و صفات كماليه اواست ( يعنى يك امر قراردادى نيست) بنابر اين هر جا كه اسمى از اسماء خدا به ميان مى‏آيد ، عنايت به نشان و صفت خاصى دارد.
ربّك
* خداوند مربى پيامبرصلى الله عليه وآله و تدبير كننده امور رسالت آن حضرت است.
پروردگار به وسيله وحى، انسانها را تحت تربيت خويش قرار مى‏دهد و آنها را به تعالى و تكامل مى‏رساند.
رب به معناى صاحب، مدير و پرورش دهنده است. اين رسم بيش از نهصد بار در قرآن آمده است.
ربوبيت پروردگار. در آيه روى مساله ربوبيت پروردگار تكيه شده است و مى‏دانيم رب يعنى كسى كه هم صاحب چيزى است و هم به اصلاح و تر بيت آن مى‏پردازد .
برخى از مشركان، قبول داشتند كه جهان آفريننده اى دارد، اما مى‏گفتند تربيت ما و تدبير كار ما بدست بتهاست. سخن پيامبران اين بود كه همان كسى كه ما را آفريده بخوبى ما را مى‏شناسد و اوست كه بايد برنامه رشد و خوشبختى ما را بنويسد. كسى كه جهان را آفريده بايد جهان را اداره كند. چرا كه اوست كه دقيقا از آفريده خود با خبر است.
خلق
* هنگام قرائت قرآن بايد به صفات ونشانه‏هاى خداوند توجه شود.
* خداوند خالق تمامى مخلوقات است.
نگاهى به معانى و مفاهيم آيات بعد
«خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ * إقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِى عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَم يَعلَم»
با نگاهى گذرا بر آيات بعد به اين نتايج مى‏رسيم:
* آفرينش انسان از اهميت و جايگاه بسيار مهمى در هستى برخوردار است .
* معلم اصلى خداست. «عَلّم»
* بهترين وسيله انتقال علم، قلم است «عَلّم بِالقَلَم»
* وحى الهى سرچشمه علوم است. «علّم الانسان ما لَم يَعلم»
* خداوند كارهايش را از طريق اسباب انجام مى‏دهد. «عَلّم بالقلم»
* رهائى از جهل و آموزش با قلم ، جلوه اى از كرم و ربوبيت پروردگار است.
* خداوند هم جسم انسان را رشد مى‏دهد و هم روح او را.
اهمّيت علم و قلم
موضوع بسيار جالب اين است كه در حالى كه پيامبر صلى الله عليه وآله درس نخوانده بود و محيط حجاز را يكپارچه جهل و نادانى فرا گرفته بود. در نخستين آيات وحى تكيه بر مساله علم و قلم است كه بلافاصله بعد از نعمت بزرگ خلقت و آفرينش در اين آيات ذكر شده است . آن روز كه اين آيات نازل مى‏شد نه تنها در محيط حجاز كسى براى قلم ارزشى قائل نبود كه درجهان آن روز نيز خواندن و نوشتن و علم وقلم از اهميت كمى برخوردار بود.
نكته‏ها و پيام‏ها
* از افتخارات اسلام اين است كه آغاز كارش را با قلم شروع كرد.
* اولين فرمان خدا به پيامبر فرمان فرهنگى است.
* براى قرائت هر سوره بايد بسم الله گفت.
* آغاز تحصيل بايد با نام خدا باشد.
* فارغ التحصيلان نيز بايد در راه او باشند. (زيرا خداوند در سوره انشراح آيه هاى 7 و 8 مى‏فرمايند: «فَإذا فَرغتَ فَانصَب و اِلى رَبّك فَارغَب» «پس هنگامى كه از كارى فارغ شدى به مهم ديگرى بپرداز و به سوى پروردگارت دل بسپار.»)
* خواندن ما بايد جهت دار باشد.
* پرورش الهى هم مادى است و هم معنوي



  ارسال صفحه براي دوستان
چاپ صفحه چاپ صفحه

           جستجو
   پيوندها
   دفتر مقام معظم رهبري
   پايگاه درسهايي از قرآن
   پايگاه اطلاع رساني مهدويت
   پايگاه اينترنتي تبيان
   ستاد اقامه نماز
   وزارت آموزش و پرورش
   اداره كل آموزش و پرورش تهران
   شبكه ملي مدارس ايران(رشد)
   دفتر رياست جمهوري
   مجلس شوراي اسلامي
سخن روز
شیوه نامه خلاصه نویسی 93 (1393/5/22)
درس سیم: رستگاران در قرآن (1393/5/6)
درس بیست و نهم: اعجاز قرآن (1393/5/5)
درس بیست و هشتم: ضرورت تدبر در قرآن (1393/5/4)
درس بیست و هفتم: مسئولیت در برابر ازدواج جوانان (1393/5/3)

اين سايت متعلق به مؤسسه ترويج فرهنگ قرآني مي‌باشد.
www.TarvijeQuran.com